تبلیغات
تجربیات فرهنگی ، تربیتی معلم - بخشش از دیدگاه قرآن کریم
سال ها مهر تو را در دل خود جا دادم گر کنم عمر هزاران ، به کسی پس ندهم
تجربیات فرهنگی ، تربیتی معلم
جمعه 7 فروردین 1394 :: نویسنده : سلیمان پناهی

 بخشش از دیدگاه قرآن کریم

در قرآن کریم کلمات متعددی با کلمه بخشش ارتباط دارد، مانند انفاق، عفو، حلم، غفر، صفح و... که به بررسی یکی از     مهم‌ترین آنها ذیلاً می پردازیم :

عفو

عفو در اصل به معنای «صرف نظر کردن و رها کردن» است؛ از این‌ رو، برای بیان صرف نظر کردن از عقوبت گناه، «عفا عنه» به کار می‌رود « قرشی، 1371، ج5، ص20» . علامه طباطبایی در المیزان ذیل آیه 219 بقره پس از نقل قول راغب که معتقد است عفو به معنای قصد گرفتن چیزی است، بیان می‌دارد: عنایات کلامی باعث شده که این لفظ به معانی عدیده بیاید، از قبیل بخشودن گناه، محو اثر و توسط در انفاق ... . راغب عفو از ذنب را قصد ازاله گناه گفته است

به نظر او تقریر «عَفَا اللَّهُ عَنْکَ» « توبه، 43» ، این است: « قَصَدَ اللَّهُ ازالَةَ الذَّنْبِ عَنْکَ ». به هر حال معنای معمول آن همان گذشت و بخشودن و نادیده گرفتن است ؛ مثل « عَفَا اللَّهُ عَمَّا سَلَفَ وَ مَنْ عادَ فَیَنْتَقِمُ اللَّهُ مِنْهُ » « مائده، 95» ، یا « وَ الْکاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعافِینَ عَنِ النَّاسِ» « آل‌عمران، 134» ، و چون پیوسته در قرآن با « عن» متعدی شده، حتماً باید آن راگذشت و چشم‌پوشی معنای کرد «  قرشی، 1371، ج5، ص 20 »

حوزه مدارا و عفو بسیار گسترده است. در مسائل شخصی، به‌ویژه در معاشرت و همزیستی اجتماعی که با حقوق دیگران در تقابل نیست، اصل بر تسامح، نرمش، مدارا و گذشت است؛ از این رو، توسل به خشونت و شدت، جز به هنگام ضرورت مجاز نیست. ویژگی‌های عفو را می‌توان بدین صورت خلاصه کرد: اول: عفو، پرتوی از تقوا « به علت فرو بردن خشم »  « آل‌عمران 134- 133» ، گذشت از خطای مردم «  و العافین عن الناس » و نیکی کردن (و الله یحبّ المحسنین)؛ دوم: عفو زمینه‌ساز آموزش و محبت الهی است « نور، 22 » ؛ سوم: پاداش الهی «فمن عفا و أصلح فأجره علی الله » ؛ چهارم: عفو، برترین مکارم اخلاق؛

پنجم: عفو، مکمل قانون به این علت که در قصاص و عفو گذشت بعد از طلاق مورد توجه قرآن بوده است؛ ششم: عفو، جوهر انفاق است.بخشش و عفو باعث سلامت روانی و جسمانی، آرامش و آسایش، برکت و فزونی روزی، تبدیل کینه‌ها و دشمنی‌ها به محبت و دوستی، محبت، امنیت، جذب افراد به دین و مؤثر در تربیت خانواده و کودکان می شود « ایروانی، 1384،ص 151 »

بررسی کلمه عفو در قرآن کریم

با توجه به ارتباط عفو با بخشش در روان‌شناسی، آیات مربوط به بخشش در قرآن کریم با تفصیل بیشتری ارائه می‌گردد

تعریف عفو در قرآن کریم

بخشش، زیرمجموعه «تاب علیکم» است؛ یعنی بخشش در واقع نوعی رو کردن و توجه کردن و بخشیدن به سمت کسی است « بقره  187 » . عفو به معنای گذشتن از دستورات به حق خود است که برای زیردستان سخت است و امکان تخلف از آن دستورات وجود دارد « همان » . عفو به معنای نگرفتن انتقام که حق انتقام گیرنده است که انتقام بگیرد، اما او نمی‌گیرد؛ یعنی عفو می‌کند « مائده  95 » . عفو زمانی رخ می‌دهد که می‌تواند و قدرت عمل دارد، ولی عفو می‌کند و می‌بخشد و انتقام گرفتن بر او هیچ ملامتی نیست « شوری، 40 »

عفو به معنای زیاد شدن و کثیر شدن نیز آمده است « اعراف، 95؛ طیب، 1378، ج5، ص396؛ مکارم‌شیرازی، 1421، ج5، ص 12 » . بخشش از جانب صاحب قدرت است « بقره، 237 » ؛ یعنی اگر قادر باشیم، قدرت بخشش داریم « نساء، 149» . بخشش نوعی روی کردن و توجه کردن به سمت کسی است که باعث تخفیف در امری می‌شود « بقره، 187 »  بخشش نوعی تخفیف « مثلاً در حکم قصاص » است « بقره، 178 ». عفو به معنای حد وسط نیز آمده است « بقره، 219 » ؛حسینی‌جرجانی، 1404، ج1، ص311 » ؛ اما عده‌ای از مفسرین عفو را در آیه « یَسْئَلُونَکَ ما ذا یُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْو » به  گذشت و بخشش معنا کرده‌اند « بابایی، 1382، ج1، ص 19». عفو برخلاف معروف، نهی شده است و نشانه جهل می‌باشد

موارد بخشش

از موارد بخشش زمانی است که فرد تحمل و توان انجام کاری را ندارد؛ در این زمان، بخشش و عفو را می‌توان به کار برد « بقره، 187 ». از موارد بخشش در محلی است که فرد نمی‌تواند مقاومت کند و به خود- یا دیگران- خیانت می‌کند و نمی‌تواند کاری را انجام دهد. در این شرایط می‌توان عفو کرد « همان ». یکی از مصادیق بخشش، کنار گذاشتن بعضی از دستورات خود است که فکر می‌شود انجام دادن آن برای دیگران سخت است[2] « همان »

از دیگر مصادیق بخشش زمانی است که فرد کاری را انجام بدهد که بد بودن و حرام بودن آن را نمی‌دانسته است « مائده 95 » . نوعی از عفو خداوند، عفو هر عمل خطایی است که در گذشته انجام شده، به شرط آنکه در آینده اگر تکرار شد، انتقام می‌گیرد « مائده 95 ». خداوند از انجام سؤالات بیجایی که اگر فاش شود، باعث اندوهگین شدن می‌شود را عفو کرد « مائده 101 »

خداوند پیامبر را عفو می‌کند؛ زیرا قبل از آنکه دروغ‌گویان و راست‌گویان را بشناسد، به آنها اجازه شرکت نکردن در جنگ را می‌دهد « توبه 43 ». عفو زمانی رخ می‌دهد که می‌تواند و قدرت عمل دارد؛ ولی عفو می‌کند و می‌بخشد « شوری، 40 ».از مصادیق عفو پروردگار، گوساله‌پرستی و ستمکار بودن قوم موسی است « بقره، 52؛ نساء، 153 »  از مصادیق بخشایش، گذشت از مهریه به هنگام طلاق است « بقره،  237  » از دیگر مصادیق عفو، ندیده گرفتن بدی دیگران است

از مصادیق بخشش جاهایی است که فرد مستضعف راه و چاره‌ای ندارد. همچنین مورد بخشش می‌تواند مرد، زن و بچه باشد « نساء، 99 ». پیامبر بسیاری از اعمال و گفتار اهل کتاب را می‌بخشد « مائده، 15 » ز مصادیق عفو، بخشودن سیئات و بدی‌ها است « شوری، 25 » [3]. عفو خدا مشروط به شرایطی است و بدون دلیل و حکم نمی‌باشد « بقره، 187 »  خداوند از زنان، مردان و کودکانی که چاره‌ای ندارند و راه به جایی نمی‌برند، می گذرد « نساء،  99 »

علت بخشش

عفو خدا مشروط به شرایطی است و بدون دلیل و حکم نمی‌باشد « بقره، 187 ». از آنجا که خدا دانست انسان به خود خیانت می‌کند « در جماع در شب‌های ماه مبارک رمضان » بنابراین عفو کرد و دستور قبلی خود را « جماع نکردن در شب ماه مبارک رمضان » بخشید « بقره، 187 »  فضل خدا علت بخشش خداست. « آل‌عمران، 152 » . عفو زیرمجموعه فضل است؛ یعنی کسی که فضل دارد، عفو می‌کند. بخشش از جانب صاحب قدرت است « بقره، 237؛ شوری، 40 » یکی از دلایل فضیلت داشتن و بخشش کردن، بصیر بودن خداست به اعمال ماست « بقره، 237 »بخشش خداوند با قدیر بودن او همراه شده است؛ یعنی  لازمه بخشش، قادر بودن است . « نساء 149 »  

همان‌طور که در آیات قرآنی ذکر شد، علت بخشش فضل است. برای تأیید بیشتر به بررسی چند نکته تفسیری در مورد فضل به عنوان علت بخشش پرداخته می‌شود.راغب گفته: «الفضل: الزیادة عن الاقتصار»؛ در مصباح گفته: «فضل فضلا» یعنی زیادت یافت، «خذ الفضل» یعنی زیادت را بگیر؛ در قاموس آن را ضد نقص گفته است. هرگاه در آیات قرآن دقت شود، خواهیم دید که فضل در آن به دو معنا به کار رفته: اول: برتری، دوم: عطیه و احسان و رحمت و هردو از مصادیق معنای اولی است.

اما اولی ممکن است معنوی باشد، مثل «فَما کانَ لَکُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ ...» « اعراف، 39 » ؛ «وَ لَقَدْ آتَیْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلاً» « سباء، 10 » و ممکن است مادی باشد، مثل: « وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلی بَعْضٍ فِی الرِّزْقِ» « نحل، 71 »  اما دومی مثل: «وَ لکِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْعالَمِینَ» « بقره، 251 » ، راغب گوید: هر عطیه‌ای را که بر معطی لازم نیست، فضل گویند؛ یعنی احسان و رحمت و عطایی که خدا بر بندگان می‌کند، بر خداوند لازم نیست، بلکه از روی لطف و کرم اوست؛ لذا به آن فضل گوییم که زیادت است؛ وگرنه بندگان حقی در نزد خدا ندارند (قرشی، 1372، ج5، ص183).

عفو در قرآن کریم به معنای نگرفتن انتقام از خطاکار است؛ یعنی عفو زیرمجموعه احسان و عطایی است که فرد بخشنده به خطاکار می‌دهد. بعضی از مفسرین نیز علت بخشش را فضل و فضیلت داشتن دانسته‌اند[4]. عبارت بخش 49 دعای جوشن کبیر که می‌فرماید: "یا من عفوه فضل" نیز در تأیید همین مطلب است.

نتایج عفو

برخی از نتایج عفو عبارت است از:

رفع خیانت از دیگران  « بقره، 187 »

 رفع سختی از دیگران   « بقره، 187 »     

 جلوگیری از تخلف دیگران « بقره، 187 »

 یکی از نتایج عفو این است که اگر شخص عفو شده دوباره آن کار را تکرار کند، راه را برای انتقام کامل و شدید عفوکننده باز می‌کند « مائده،  95 »

داشتن اجر در نزد خدا « شوری،  40 »     

 عفو کردن مقدمه اصلاح کردن است، یعنی تا عفو نکنی« نادیده نگیری» ، شرایط برای اصلاح آماده نمی‌شود « شوری،40 » 

 افزایش احتمال سپاس‌گزاری و تشکر فرد عفو شده وجود دارد « بقره، 52 » 

 از نتایج عفو دیگران، مورد عفو قرار گرفتن فرد عفو کننده، توسط خداوند سبحان است « نساء 149 »

 عفو و صفح و غفران دیگران باعث می‌شود تحت شمول غفران و رحیم بودن خدا قرار بگیریم ن تغابن 14 » عفو ایجاد راه چاره برای افراد بی‌چاره است ن نساء 99 » عفو خداوند باعث رفع مصیبت می‌شود ن شوری 30 » 

 انفاق، فرو بردن خشم و عفو باعث می‌شود انسان از گروه محسنین قرار بگیرد « آل‌عمران، 134 » 

 اگر عفو کنیم احتمال انجام اعمال بی‌تقوایی درباره موضوع عفو ما کمتر است« بقره 237 » 

صفات مرتبط با عفو

در قرآن کریم صفت عفو با صفات متعددی در ارتباط است؛ ازجمله، غفران و حلیم بودن (آل‌عمران، 155؛ مائده، 101)، اصلاح و صلح ن شوری 40 » ، کاهش انجام بی‌تقوایی « بقره 237 » ، قدرت و قادر بودن ن نساء 149 »  صفح و غفران و رحیم بودن « تغابن 14 »  استغفار و مشاوره « آل عمران 159 »  احسان « مائده 13 »  بصیــرت « بقره 237 »  نرم‌خویی « آل عمران 159 »  کاهش خشم « آل عمران 134 »

شرایط عدم عفو

خداوند در بعضی از شرایط عفو دارد. عفو خدا مشروط به شرایطی است و بدون دلیل و حکم نمی‌باشد « بقره، 187 » ؛ مثلاً اگر بیشتر مؤمنین نتوانند به بعضی از احکام خاص عمل کنند و فوق طاقت آنها باشد، آن را عفو می‌کند؛ در غیر این صورت، آن دستور را عفو نمی‌کند « بقره، 187 ». در بعضی از اعمال پس از عفو عمومی، اگر آنان دوباره آن خطا را تکرار کنند، مجدداً تحت عفو قرار نمی‌گیرند و خداوند از آنان انتقام می‌گیرد « مائده، 95 »

 





نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :

 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


درباره وبلاگ



مدیر وبلاگ : سلیمان پناهی
نویسندگان
صفحات جانبی
نظرسنجی
بازدید کننده ی گرامی ضمن تشکر از حضور شما لطفاً نظر خویش را در مورد وبلاگ اینجانب و محتوای آن اعلام بفرمائید :







آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :